
Döşemede, perdede ya da kirişte açılan her geçiş betonun içindeki demirin arasından geçer. Delik listesi elimize geldiğinde delik yerlerinde, delmeden önce cihazla donatı taraması yapıyor, bulduğumuz demir hatlarını beton yüzeyine çiziyoruz. Delik merkezi bu çizgilere bakılarak, yer uygunsa iki çubuğun arasına konur. Böylece ucun bir çubuğa denk gelme ihtimali azalır ve hangi noktada kaydırma gerekeceği makine kurulmadan görülür.
Cihaz betonun içinde neyi gösterir
Tarama cihazı beton yüzeyinde gezdirilir ve içerideki demirin yerini ve yönünü gösterir. Çubuğun yüzeye ne kadar yakın olduğu hakkında da yaklaşık bir okuma verir. Tek bir nokta yerine deliğin çevresindeki alan iki doğrultuda taranır; boyuna ve enine çubuklar ile aralarında kalan boş alan böylece birlikte görülür.
Okunan çubuklar tebeşir ya da işaret boyasıyla yüzeye çizilir. Çizim deliğin çapından biraz geniş tutulur, çünkü karot ucunun dış çevresi de çubuklara göre değerlendirilmelidir. Delik merkezi bu çizimin üzerine işlenir ve hangi hatta ait olduğu yanına yazılır.
Taramadan önce sahada hazır olanlar
Tarama, cihazın beton yüzeyinde serbestçe gezebildiği yerde sağlıklı sonuç verir. Delik yerinin önünde malzeme istifi, elemanın dibine dayanmış kalıp parçaları ya da tavanın altından geçen geçici hatlar duruyorsa cihaz yüzeye oturmaz ve okuma eksik kalır. Tavanda çalışılacaksa iskele ya da platformun delik noktalarının altına kurulabilmesi gerekir.
Delik listesinde kesinleşen ve henüz netleşmeyen satırlar ayrılmış olursa iş kolaylaşır. Kesin olanları tarayıp işaretleriz; yeri tartışmalı noktaları da taranan alanın içinde bırakırız, böylece karar çıktığında demir aralığı hazır olur. Liste elemana ve kata göre sıralanırsa aynı perdeye ya da aynı tavan bölümüne iki kez dönülmez.
Taramanın göremedikleri
Tarama betonun içini bir fotoğraf gibi göstermez; yüzeyden yapılan bir okumadır ve sınırları vardır:
- Yüzeye yakın sıra net okunur; arkadaki ikinci sıra her zaman aynı netlikte çıkmaz. Kalın elemanlarda bu fark büyür.
- Çubuklar çok sık dizilmiş ya da üst üste bağlanmışsa cihaz onları tek tek ayıramayabilir.
- Plastik boru ve metal olmayan kılıflar her cihazda görünmez; betonun içinden geçen eski bir hat taramada çıkmayabilir.
- Yüzeye yakın bir çivi, bağ teli ya da köşebent cihazı yanıltabilir; yüzey ıslaksa okuma bulanıklaşır.
Tarama bu nedenle demire denk gelme ihtimalini düşürür ama sıfırlamaz. Delme sırasında uç beklenmedik bir çubuğa gelirse delmeyi durdurur, noktayı ekiplere bildiririz. Betonun içinden geçtiği bilinen bir elektrik ya da su hattı varsa güzergâhı o hattı döşeyen ekipten ayrıca sorulur; tarama bu bilginin yerini tutmaz.
Kaplamalı yüzeyde okuma
Taranacak yüz her zaman çıplak beton değildir. Döşemede şap ya da seramik, perdede sıva veya alçıpan kaplama bulunabilir. Cihaz bu katmanların arkasındaki demiri çoğu zaman bulur, ama gösterdiği yaklaşık derinlik kaplamayla birlikte ölçülmüş olur. Delik planlanırken bu fark hesaba katılır.
Alçıpan ya da metal karkaslı bir kaplamanın arkasında profiller vardır ve cihaz onları da demir gibi okur. Böyle bir yüzeyde önce profil hatlarını ayrı renkle çizer, beton içindeki okumayı onlardan ayırırız. Kaplamanın bir bölümü zaten sökülecekse taramayı söküm sonrasına bırakmak daha doğrudur; çıplak betondan alınan okuma daha temiz çıkar.
Delik merkezini aks ve kottan bulmak
Taramadan önce deliğin yeri belli olmalıdır. Yer tesisat ekibinin listesinden alınır, aks çizgilerinden ve kot noktasından ölçülerek elemana taşınır. Eski sıva ve boya işaretleri sonradan kaymış olabileceği için ölçü ekiplerin elindeki güncel plandan yeniden alınır.
Aynı ölçüde çok sayıda delik varsa her birini ayrı ölçmek yerine şablon kullanılır. Şablon ilk deliğin yerine oturtulur, sonrakiler aynı aralıkla işaretlenir. Şaftta olduğu gibi kat kat tekrarlanan geçişlerde bir katta tutturulan eksen üst katlara taşınır ve her katta tarama ayrıca yapılır.
Delik merkezi tek bir boya noktası olarak bırakılmaz. Merkezden geçen iki dik çizgi, elemanın kenarına ya da işaretin üzerinden çalışılmayacak bir yere kadar uzatılır. Sıva, astar ya da başka bir ekibin işi yüzeydeki noktayı silse bile bu iki çizginin kesiştiği yer merkezi yeniden verir.

Çubukların sıklaştığı yerler
Donatı elemanın her yerinde aynı aralıkla durmaz. Kolon ile kirişin birleştiği bölgede ve kirişin mesnede yakın kısmında etriyeler sıklaşır, perdenin uçlarında düşey çubuklar yoğunlaşır. Döşemede daha önce bırakılmış bir boşluğun kenarına ilave çubuk konmuş olabilir; çubukların bindirilerek eklendiği yerlerde ise aynı hatta iki çubuk yan yana durur.
Delik listesinde bu bölgelere yakın düşen noktaları taramada ayrıca not ederiz. Böyle bir yerde iki çubuk arasındaki boşluk deliğe yetmeyebilir ve kaydırma payı daha da önem kazanır. Deliğin bu bölgelerde kalıp kalamayacağına statik projeyi hazırlayan mühendis karar verir.
Demir delik merkezinin üstüne düşerse
Tarama bazen delik merkezinin bir çubuğun tam üstüne geldiğini gösterir. İlk seçenek deliği çubukların arasına kaydırmaktır. Ne kadar kaydırılabileceğini hattı döşeyen ekip söyler: bir sprinkler branşının birkaç santim yana gelmesi kabul edilebilir, ana kolonun ekseni ise kaymayabilir.
Bu pay işe başlamadan konuşulursa delme sırasında kimse beklemez. Kaydırma mümkün değilse ve delik bir çubuğu kesecekse karar betonarme hesabı yapan mühendisindir; o karar gelmeden o noktayı delmeyiz.
Kirişte ve kalın elemanda tarama
Kirişte boyuna çubuklar ve etriyeler sık durur. Tarama, gövdede çubukların arasında kalan boşluğu bulmaya yarar; geçişin yeri ve ölçüsü ise mühendisin değerlendirmesiyle belirlenir. Mühendise götürülecek bilgiler kirişten tesisat geçişi yazısında.
Kalın perdede ve radyede cihaz yüzeye yakın sırayı gösterir. Öbür yüze erişim varsa o yüz de taranır ve delik ekseni iki yüzde işaretlenir; bu, uzun delikte hizayı korumaya da yardım eder (kalın kesitte beton delme).
Asmolen ya da nervürlü döşemede dişlerin içinde donatı bulunur, dolgu bloklarının olduğu kesimde okuma farklı çıkar. Tarama dişin yerini kestirmeye yardım eder; dişin alttan nasıl bulunduğu asmolen döşemede delik yazısının konusu.
Tavanda seri askı deliği
Tavana çok sayıda askı deliği açılacaksa askı hattı boyunca bir şerit taranır ve çubukların aralığı tavana çizilir. Askı noktaları bu aralığa göre yerleştirilir; aralık askı mesafesiyle uyuşmuyorsa montaj ekibiyle birlikte düzeltilir. Seri delikte ölçünün dübel föyünden gelmesi ve derinlik ayarı tavan askı ve dübel delikleri başlığında.
Aynı yüzeyde birkaç ekibin işareti
Aynı tavana ya da perdeye birkaç ekip delik istediğinde tarama çizgileri ile ekiplerin işaretleri birbirine karışmamalıdır. Tarama çizgisini tek renkle, delik merkezini hat adıyla işaretleriz. İki delik aynı demir boşluğuna sığmıyorsa hangisinin yerinde kalacağı ekiplerle konuşulur; delik çakışması yazısındaki sıra burada da işler.
Delme gününden önce listeyi yüzeydeki işaretlerle bir kez daha karşılaştırırız. Listede olup yüzeyde karşılığı bulunmayan bir satır ya da yüzeyde olup listede yer almayan bir işaret çıkarsa o nokta delinmeden sorulur. Başka bir ekibin eski işareti, zamanla yerini değiştirmiş bir hattın izi olabilir.
Karot parçasında demir çıkarsa
Delik bitip karot parçası dışarı alındığında betonun içi görünür. Parçanın kesitinde kesilmiş bir çubuk varsa tarama o noktada bir çubuğu ayıramamış ya da derindeki sırayı gösterememiş demektir. Parçayı atmadan kenara koyar, ekiplere gösteririz.
Aynı elemanda sırada başka delikler varsa bu bilgi onlar için de işe yarar. Kesilen çubuğun derinliği ve yönü komşu noktalarda hangi sıranın okunmadığını gösterir; o noktalar daha sık aralıkla yeniden taranır, gerekiyorsa merkez kaydırılır. Kesilen çubuğun yerini ve yönünü mühendise iletilmek üzere yazılı olarak ekiplere veririz.
Ölçüye gelince
Paftadaki donatı aralığı sahada taranan aralıkla her zaman aynı çıkmaz. Döküm sırasında çubukların üstüne basılır, vibratör bağ tellerini gevşetir ve sıra yerinden oynar. Bu yüzden delik yerini paftadaki aralığa bakarak seçmek yerine o noktadaki okumaya güveniriz.
Aks çizgileri de zamanla kaybolur ya da yanlış yere yeniden çizilir. Merkezi tek bir akstan ölçmek yerine iki ayrı akstan kontrol ederiz; iki ölçü birbirini tutmazsa farkın nereden geldiğini ekiplerle birlikte buluruz. Döşemenin üstünde şap varsa tavandan alınan kot ile üstten alınan kot arasındaki fark da aynı konuşmada netleşir.
Kısa sorular
Tarama sonucu kesin midir?
Değildir. Cihaz yüzeye yakın demiri iyi gösterir; derindeki sıra, çok sık çubuk ve metal olmayan borular için okuma sınırlıdır. Bu yüzden taramadan sonra da delme sırasında ucun durumu izlenir.
Delik listesi tamamlanmadan tarama yapılabilir mi?
Yapılabilir. Hazır olan kat ya da eleman taranıp işaretlenir; listeye sonradan eklenen delik için o noktaya ayrıca dönülür, çünkü yeni nokta yakındaki bir işaretle aynı demir boşluğuna düşebilir.
Tarama sırasında bizden birinin sahada olması gerekir mi?
Şart değildir, ama kaydırma payını verecek kişiye telefonla ulaşılabilmesi işi hızlandırır. Delik listesini bize gönderin; Eskişehir içindeki keşifte taranacak elemanları ve erişimi birlikte görelim.
Öne çıkanlar
- Delik yerlerinin tarama cihazıyla okunması
- Demir hatlarının beton yüzeyine çizilmesi
- Delik merkezinin aks ve kottan işaretlenmesi
- Kaydırma payının hattı döşeyen ekiple konuşulması
