
Sprinkler ve yangın hattı geçiş deliği bir binada üç ayrı yerde gerekir. Ana kolon şafttan kat kat iner, katlarda branşlar kirişlerin ve perdelerin çevresinden dolaşır, yangın dolabına giden hat da bir perdeyi geçer. Bu üç geçişin her birinde deliğin yeri başka bir şeye bağlıdır: şaftta kolon eksenine, tavanda branş kotuna, dolap hattında kasa ölçüsüne. Elektrik ve havalandırma ekipleri de aynı tavanda çalıştığı için delik yeri üç ekibin ortak konusu olur.
Ana kolon ve şaft tabanı
Ana kolon bir şafttan iniyorsa her katta döşemeyi aynı noktadan geçer. Şaftta açılan ilk delik, altındaki bütün deliklerin yerini belirler. Delmeye başlamadan önce kolonun ekseni en üstteki ve en alttaki katta ayrı ayrı ölçülür. Eksen katlar arasında kayıyorsa bunu delik açılmadan görmek gerekir; sonradan düzeltmek boruya ek dirsek demektir.
Şaft içinde çalışma alanı dardır. Makinenin döşemeye nereden sabitleneceği, delik ekseninin şaft duvarına uzaklığı ve aşağıdaki katta karot parçasının düşeceği alan önceden kontrol edilir. Aşağıdaki düşme alanı kapatılır, delme sürerken şafta başka ekip girmez. Katlar yukarıdan aşağıya sırayla delinir; bir kat bitmeden alttakine geçilmez.
Delik ölçüsünü kolon borusunun dış ölçüsü, üzerine gelecek kılıf ve borunun montajda delikten nasıl geçirileceği belirler. Yangın hattı dolu ve basınçlı çalışır; boru delikten geçtikten sonra kelepçe ve askıyla taşınır. Kelepçe yerinin delik kenarına çok yakın düşmemesi için yangın tesisatı ekibiyle ölçüye birlikte bakarız.
Kolondan her katta yatay bir ana dağıtım hattı ayrılır. Bu hat ya şaft duvarını ya da şafta bitişik bir perdeyi geçerek kata girer. Şaft duvarındaki bu delik, kolon deliğiyle aynı kesitte olduğu için ikisinin arasındaki beton payı da hesaba katılır. Kat girişindeki deliğin kotu, katta branşların ilerleyeceği tavan kotuna göre seçilir.
Pompa dairesinden kolona
Yangın hattı çoğu binada bodrumdaki pompa dairesinden başlar. Ana boru, pompa dairesinin perdesini ya da tavanını geçerek şaftın dibine ulaşır. Kolonun geniş borusu bu ilk geçişten girdiği için hattın büyük çaplı deliklerinden biri çoğu zaman burada açılır. Bodrum perdesi üst kattakilerden kalın olabilir ve bir yüzü toprağa bakabilir; bu yüzden bu nokta ayrı konuşulur.
Toprağa bakan bir perdeden geçiliyorsa dış yüzde su yalıtımı vardır. Delik açıldıktan sonra yalıtımın nasıl tamamlanacağını delmeden önce yalıtım ekibiyle netleştiririz. Perde kalın ya da donatısı sıksa iş kalın kesitte beton delme kapsamına girer; makinenin kurulacağı yer ve pompa dairesindeki ekipmanın korunması buna göre planlanır.
Branşlar ve tavan kotu
Katlarda sprinkler branşları tavana yakın bir kotta yatay ilerler. Branş bir kirişe geldiğinde ya altından dolaşır ya da kirişin içinden geçer. Bu karar delmeden önce verilir: branşın kotu kiriş altında kalabiliyorsa delik hiç gerekmeyebilir. Kirişin içinden geçmek gerekiyorsa geçişin yerine ve ölçüsüne statik proje müellifi karar verir; kirişten tesisat geçişinde mühendise hangi bilgilerin götürüldüğü ayrı bir notun konusu.
Sprinkler işinde çok sayıda küçük delik aynı kotta ve aynı çizgi üzerinde dizilir. Bu delikleri tek tek değil, hat boyunca birlikte işaretlemek kaymayı önler. İşaret aks çizgisinden ve tavan kotundan ölçülür; boya ya da sıva üstünde kalmış eski işaretlere güvenilmez.
Branş borularını taşıyan askılar da aynı tavana dübelle tutturulur. Askı delikleri geçiş deliklerinden ayrı bir iştir, ama aynı tavanda aynı ekiple yapıldığında platform bir kez kurulur. Askı aralığı ve dübel ölçüsü tavan askı ve dübel delikleri işinde montaj ekibinden gelir.

Yangın dolabı hattının perde geçişi
Yangın dolabının yeri merdiven holü ya da koridor duvarıdır. Dolaba giden hat kolondan ayrılır, bir perdeyi ya da betonarme duvarı geçerek dolabın arkasına ulaşır. Bu geçişte delik yeri dolabın montaj yüksekliğine ve kasa ölçüsüne göre belirlenir. Dolap henüz sahaya gelmediyse kasa ölçüsünü montaj ekibinden alırız.
Perdede iki yüz de hesaba katılır. Delik bir yüzde doğru yerde başlayıp öbür yüzde dolap kasasının dışına çıkabilir. Bunu önlemek için eksen iki yüzde ayrı ayrı işaretlenir ve makine perdeye dik kurulur. Arka yüzde pano, kablo ya da kaplama varsa o taraf da görülür.

Kiriş ve perdede donatı
Branş deliklerinin önemli kısmı kiriş ve perdeye, yani donatının sık olduğu elemanlara düşer. Karot ucu demire geldiğinde ilerleme yavaşlar, ses değişir ve o demir kesilmiş olur. Bunu delik açıldıktan sonra fark etmek istemeyiz. Kiriş ve perdedeki geçişlerde delik yerini kesinleştirmeden önce elemanı tarama cihazıyla tarar, demirlerin yerini yüzeye çizeriz.
Tarama, deliği bir miktar kaydırıp demirlerin arasından geçirmeyi mümkün kılar. Sprinkler branşında bu kayma çoğu zaman sorun çıkarmaz; küçük boru kısa bir sapmayla kendi çizgisine döner. Şaft kolonunda ve yangın dolabı hattında ise oynama payı azdır. Demirin kesilmesi kaçınılmazsa hangi demirin ve nereden kesileceğine statik projenin müellifi karar verir. Taramada bulunan demir çizgilerini boru montajı bitene kadar silinmeyecek biçimde işaretleriz; askı dübelleri de aynı elemana sonradan çakılacağı için bu çizgiler montaj ekibinin de işine yarar. Taramanın sahada nasıl yapıldığı donatı taraması ve delik işaretleme sayfasında ayrıca anlatılıyor.
Yangın bölmesinden geçen delik
Kolon ve dolap hattı çoğu zaman bir yangın bölmesini, yani bir katı ya da bir mahali ötekinden ayıran döşemeyi veya duvarı geçer. Boru yerine oturduktan sonra deliğin çevresinde kalan aralık yangına dayanıklı bir malzemeyle kapatılır; bu kapatmayı da biz yaparız. Malzeme ve detay, geçen borunun cinsine, kılıf olup olmadığına ve projede o bölme için istenen şarta göre seçilir.
Bölmeden geçen delikleri listede ayrıca işaretleriz, çünkü bu noktalarda delik ölçüsü kapatma için bırakılacak aralık da hesaba katılarak alınır. Kapatma, kelepçeler bağlanıp hat son yerine oturduktan sonra yapılır; boru sonradan oynatılırsa kapatmanın da yenilenmesi gerekir.
Hat hat keşif
Yangın tesisatında geçiş sayısı kalabalıktır. Keşfe tek tek delikle değil, hat hat hazırlanmış bir liste ile başlamak işi kolaylaştırır: her geçişin ait olduğu hat, geçtiği eleman, boru ve kılıf ölçüsü, bulunduğu kat. Sprinkler projesinin güncel paftası ile statik projenin kalıp planı yanımızda olursa kiriş ve perde yerlerini sahada bunlarla karşılaştırırız. Elinizde hazır liste yoksa paftadan birlikte çıkarırız; ama hangi kılıfın kullanılacağını yangın tesisatı ekibi söylemeden delik ölçüsünü kesinleştirmeyiz.
Ücretsiz keşifte listeyi sahada yürürüz. Kirişe düşen, şaftta üst üste gelen ve yangın bölmesinden geçen geçişler ayrı işaretlenir, çünkü her biri farklı hazırlık ister. Makinenin sabitleneceği nokta, su ve elektriğin alınacağı yer, platform gereken tavanlar da aynı turda belirlenir. Proje revize olduysa paftanın tarihine bakarız; eski paftaya göre işaretlenmiş bir delik yeni güzergâhla uyuşmayabilir.
Sprinkler ile kablo tavası aynı tavanda
Koridor tavanlarında sprinkler branşı ile kablo tavası sık sık yan yana ilerler. İki hat aynı kirişi geçecekse delikler birbirine yakın düşer ve aralarında kalan beton zayıflar. Böyle bir noktada iki yol konuşulur: iki hat için ayrı delikler ve aralarında bırakılan pay ya da hatlardan birinin kotunu değiştirip kirişin altından geçirmek.
Sıra da önemlidir. Tava genişliği ve yedek payı netleşmeden sprinkler deliği açılırsa elektrik ekibi sonradan yer bulamayabilir. Ortak koridorlarda iki ekibin işaretlerini yan yana koyup birlikte bakarız. Tava genişliği ve yedek pay kablo tavası ve bara geçişlerinde elektrik sorumlusundan alınır; iki hat tam aynı noktaya düşerse delik çakışmasında izlenen sıra uygulanır.
Ölçüye gelince
Yangın hattında pafta ile saha şu üç noktada ayrışabilir; keşif de bunlarla başlar:
- Kirişin alt kotu projedekinden farklıdır ve branş kirişin altından geçemez hâle gelir.
- Paftada boş görünen duvara sonradan pano, menfez ya da kapı kasası gelmiştir; dolap hattının deliği bunlardan biriyle çakışır.
- Beton dökülmeden önce bırakılması gereken kılıf unutulmuştur.
Son durum yangın hattında kolay yaşanır, çünkü sprinkler güzergâhı kaba inşaat bittikten sonra kesinleşebilir. Kılıfın yerine dökülmüş betonda açılan geçişte sıra, unutulan kılıf için yazdığımız adımlarla aynıdır.
Delme suyu ve çıkan karot parçası
Karot ucu suyla soğutulur ve bu su deliğin dibinden aşağıya yol bulur. Döşemede delik ilerledikçe su alt katın tavanından süzülür; şaftta üst üste açılan deliklerde ise kattan kata inip şaftın dibinde toplanır. Şaftın dibi çoğu binada pompa dairesine yakındır, bu yüzden oradaki pano, motor ve vanalar delmeye başlamadan örtülür. Alt kattaki tavan altına naylon serilir, biriken su vakumla çekilir; alçı tavan ya da boyası bitmiş bir mahal varsa o kat ayrıca korunur.
Döşemeden çıkan karot parçası dolu bir beton silindirdir ve elle kaldırılması zordur. Parçanın şaftın içinde bırakılmaması, hangi kattan dışarı alınacağı ve molozun nereye taşınacağı keşifte konuşulur. Asansör ya da yük taşıma imkânı yoksa parçalar katta biriktirilip toplu indirilir.
Kısa sorular
Hat dolu ve çalışırken yanında delme yapılır mı?
Yapılır, ama delme suyu ve titreşim çalışan borunun yanında ayrıca konuşulur. Vana yerleri ve hattın boşaltılıp boşaltılamayacağı yangın tesisatı ekibinden öğrenilir; delik boruya çok yakınsa önce o bölümün durumu netleşir.
Kılıfı kim getirir, delik hangi ölçüye göre açılır?
Kılıf çoğu işte yangın tesisatı ekibinin malzemesidir. Delik borunun değil kılıfın dış ölçüsüne göre açılır; kılıf sahaya gelmediyse ölçüyü yazılı olarak isteriz. Boru ile kılıf arasında bırakılacak boşluğu da aynı ekip söyler, çünkü bu aralık hem borunun hareketine hem de bölme geçişinde kullanılacak kapatma malzemesine bağlıdır.
Eski binaya sonradan sprinkler hattı eklenirken ne değişir?
Kullanılan bir binada delme, içerideki düzene göre planlanır. Mahaller boşaltılamıyorsa çalışma saatleri, toz ve suyun yayılacağı alan bina yönetimiyle konuşulur. Tavanlar ve şaftlar kaplanmış olabileceği için önce kaplamanın nereden açılacağına bakarız.
Öne çıkanlar
- Şaftta kat kat aynı eksende kolon deliği
- Branş hattı için kiriş ve perde geçişi
- Yangın dolabı hattının perdeden geçişi
- Kılıf ve kelepçe payı montaj ekibiyle belirlenir
- Yangın bölmesi geçişinde delik çevresinin kapatılması
